XƏBƏR LENTİ

Aprelin 29-da Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Qətər Dövlətinin sabiq Baş naziri və sabiq xarici işlər naziri Şeyx Həməd bin Casim bin Cabir Al Tanini qəbul edib.

AZƏRTAC xəbər verir ki, Həməd bin Casim bin Cabir Al Tani Azərbaycana səfərindən keçən 10 il ərzində ölkəmizdə inanılmaz dərəcədə böyük dəyişikliklərin şahidi olduğunu dedi və paytaxtımızda aparılan çox böyük abadlıq və inkişaf proseslərinə valeh olduğunu bildirdi. Həməd bin Casim bin Cabir Al Tani Qətərdən və ölkəsinin yerləşdiyi regiondan Azərbaycana artıq çoxsaylı turistlərin gəlməsini məmnunluqla qeyd etdi.

Prezident İlham Əliyev son illər Azərbaycanda gedən inkişaf-quruculuq işlərinə toxundu, insanların rahat yaşayışı üçün böyük həcmdə investisiyanın yatırıldığını dedi. Dövlətimizin başçısı Azərbaycanda, o cümlədən Bakı şəhərində həyata keçirilən genişmiqyaslı işlərdən danışdı. 

Görüş zamanı ölkələrimiz arasında hava nəqliyyatı, turizm, kənd təsərrüfatı, enerji, neft-kimya, birgə sərmayə qoyuluşu sahələrində əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi ilə bağlı məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi aparıldı, Azərbaycan-Qətər ikitərəfli əlaqələrinin genişləndirilməsinin önəmi qeyd olundu.

 

 

AZƏRTAC

“Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2015-ci il 20 oktyabr tarixli 1410-IVQ nömrəli Qanununun tətbiqi və sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dövlət tənzimlənməsinə dair əlavə tədbirlər barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2015-ci il 26 oktyabr tarixli 660 nömrəli Fərmanında dəyişikliklər edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 109-cu maddəsinin 32-ci bəndini rəhbər tutaraq qərara alıram:

“Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2015-ci il 20 oktyabr tarixli 1410-IVQ nömrəli Qanununun tətbiqi və sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dövlət tənzimlənməsinə dair əlavə tədbirlər barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2015-ci il 26 oktyabr tarixli 660 nömrəli Fərmanında (Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2015, N 10, maddə 1132; 2016, N 8, maddə 1384, N 10, maddə 1633) aşağıdakı dəyişikliklər edilsin:

1. 3.2-ci bənddə “1.4-1.6-cı” sözləri “1.4-1.7-ci” sözləri ilə əvəz edilsin.

2. Həmin Fərmanla təsdiq edilmiş “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən insanların həyat və sağlamlığına, dövlətin təhlükəsizliyinə və iqtisadi maraqlarına mühüm təhlükə yaradan hallar üzrə aparılmasına yol verilən yoxlamaların Siyahısı”nın 1.6-cı bəndinin sonunda nöqtə işarəsi nöqtəli vergül işarəsi ilə əvəz edilsin və aşağıdakı məzmunda 1.7-ci bənd əlavə edilsin:

“1.7. əmək müqaviləsi (kontraktı) hüquqi qüvvəyə minmədən şəxslərin hər hansı işlərin (xidmətlərin) yerinə yetirilməsinə cəlb edilməsi hallarının Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi tərəfindən monitorinqi.”.

İlham ƏLİYEV,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti.

Bakı şəhəri, 28 aprel 2017-ci il.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 109-cu maddəsinin 32-ci bəndini rəhbər tutaraq, tikinti sahəsində vətəndaşların əmək hüquqlarının qorunması, sosial təminatlardan yararlanmasının təmin edilməsi, əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsinə nəzarətin gücləndirilməsi və monitorinqin müasir innovasiyalardan istifadə etməklə təşkili məqsədi ilə qərara alıram:
1. İlkin mərhələdə pilot layihə olaraq Bakı şəhərində tikinti sektorunda qeyri-rəsmi əmək münasibətlərinin qarşısının alınması ilə bağlı aşağıdakı tədbirlər görülsün:
1.1. tikilməkdə olan çoxmənzilli yaşayış binalarının (bundan sonra - tikinti obyektləri) və həmin tikinti obyektlərinin inşası ilə məşğul olan fiziki və hüquqi şəxslərin elektron reyestri yaradılsın;
1.2. əmək müqaviləsi (kontraktı) hüquqi qüvvəyə minmiş işçilərlə bağlı məlumatların əldə edilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin Əmək müqaviləsi bildirişi üzrə elektron informasiya sistemi bu Fərmanın 1.1-ci bəndində nəzərdə tutulmuş reyestrlə inteqrasiya edilsin;
1.3. əmək müqaviləsi (kontraktı) hüquqi qüvvəyə minmədən işlərin (xidmətlərin) yerinə yetirilməsinə cəlb olunan şəxslərin müəyyən edilməsi məqsədilə tikintini həyata keçirən fiziki və ya hüquqi şəxslərin vəsaiti hesabına tikinti obyektlərində real vaxt rejimində işləyən müşahidə kameraları quraşdırılsın;
1.4. qeyri-rəsmi əmək münasibətlərinin qarşısının alınması sahəsində monitorinqin həyata keçirilməsi və nəzarət fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin Əmək Münasibətlərinin Monitorinqi Mərkəzi yaradılsın.
2. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin Əmək Münasibətlərinin Monitorinqi Mərkəzi aşağıdakıları həyata keçirir:
2.1. bu Fərmanın 1.1-ci bəndində nəzərdə tutulmuş elektron reyestrin aparılması;
2.2. tikinti obyektlərində quraşdırılan kameralar vasitəsilə müşahidənin aparılması;
2.3. işçilərin eyniləşdirilməsini həyata keçirən analitik tanıma sisteminin yaradılması və idarə edilməsi;
2.4. Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyinin və Azərbaycan Respublikasının Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin qeyri-rəsmi əmək münasibətlərinin qarşısının alınması sahəsində həyata keçirdikləri tədbirlərə dair hesabatlarının və zəruri olan digər materiallarının müqayisəli təhlil edilməsi;
2.5. müşahidə kameraları, analitik tanıma sistemi və elektron reyestrlər vasitəsilə əldə edilən məlumatların və aidiyyəti orqanların hesabatlarının təhlili nəticəsində şəxslərin əmək müqaviləsi (kontraktı) hüquqi qüvvəyə minmədən işlərin (xidmətlərin) yerinə yetirilməsinə cəlb edildiyinə dair şübhələr yarandıqda, bu halların yerində araşdırılması üçün tikinti obyektlərinə səyyar monitorinq qruplarının göndərilməsi;
2.6. aşkar edilmiş faktların sənədləşdirilməsi, inzibati məsuliyyət tədbirlərinin tətbiq edilməsi və ya təqsirkar şəxslərin cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi məsələsinə baxılması üçün sənədlərin aidiyyəti dövlət orqanına göndərilməsi.
3. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi:
3.1. bu Fərmanın 1-ci və 2-ci hissələrində nəzərdə tutulan tədbirlərin həyata keçirilməsini təmin etsin;
3.2. tikinti obyektlərində müşahidə kameralarının quraşdırılması yerlərinə və texniki parametrlərinə dair tələbləri müəyyən etsin;
3.3. bu Fərmanın icrası ilə əlaqədar görülən tədbirlər barədə mütəmadi olaraq Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə və Əmək Münasibətlərinin Tənzimlənməsi və Koordinasiyası Komissiyasına hesabatlar təqdim etsin.
4. Azərbaycan Respublikasının Vergilər, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi, Fövqəladə Hallar nazirlikləri, Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi və Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti bu Fərmanın 1.1-ci bəndində nəzərdə tutulmuş elektron reyestrin formalaşdırılması üçün Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin müəyyən etdiyi məlumatları Dövlət Agentliyinə təqdim etsinlər.
5. Azərbaycan Respublikasının Fövqəladə Hallar Nazirliyi bu Fərmanın 1.3-cü bəndinin icrasını təmin etmək üçün tədbirlər görsün.
6. Azərbaycan Respublikasının Vergilər Nazirliyi və Azərbaycan Respublikasının Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi bu Fərmanın 2.4-cü bəndində nəzərdə tutulmuş hesabatların və digər zəruri materialların surətini ayda bir dəfə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinə təqdim etsin.
7. Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi:
7.1. Azərbaycan Respublikasının Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinin ştat sayının azaldılması hesabına Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin işçilərinin say həddinin 50 ştat vahidi artırılması ilə bağlı tədbirlər görsün;
7.2. bu Fərmanın 1.1-ci, 1.4-cü, 2.1-ci və 2.2-ci bəndlərində nəzərdə tutulmuş elektron reyestrin, mərkəzin, müşahidə və analitik tanıma sistemlərinin qurulmasının, avadanlıq, proqram təminatı və nəqliyyat vasitələri ilə təchiz edilməsinin və saxlanmasının maliyyələşdirilməsi üçün Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin təklifləri əsasında tədbirlər görsün.

İlham ƏLİYEV,
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti.

Bakı şəhəri, 28 aprel 2017-ci il.

Gözəl diyardır Azərbaycan. Böyük insan potensialı, yerüstü və yeraltı sərvətləri ilə məşhur olan ölkəmizin hər bölgəsinin özünəməxsus, rəngarəng təbiəti, çoxçalarlı flora və faunası, təkrarolunmaz landşaftı var.
Ölkəmizin “Şimal qapısı” sayılan Qusar rayonu da öz füsunkar təbiəti ilə fərqlənən bir məkandır. Allah heç nəyi əsirgəməyib bu torpaqdan. Zümrüd meşələri, gur sulu çayları, başı qarlı zirvələri ilə məşhurdu Qusar torpağı. Coğrafi mövqeyi Böyük Qafqaz dağlarının ətəyinə, Qusar maili düzənliyinə düşən bu rayonda Azərbaycanın ən hündür nöqtələri Bazardüzü (4466 m) və Şahdağ (4242 m) zirvələri, eləcə də Şahnabad yaylağı yerləşir.
Rayon mərkəzinin relyefi Qusara gələn qonaqları elə ilk baxışdan məftun edir. Təmiz və səliqəli küçələri, ətrafa xüsusi gözəllik verən mənzərələr, yaşıllıqlar göz oxşayır. Qusar ilə tanışlığa vaxtilə bu şəhərdə olmuş böyük rus şairi Mixail Lermontovun adını daşıyan muzeydən də başlamaq olar.
Bu yerlərdə dolanbac dərələrdən axan çaylar, sıldırım qayalardan sürətlə başaşağı tökülən şəlalələr turistlərin nəzərini həmişə cəlb etmişdir. Şahnabat, Ləzə, Qurqur çaylarının üzərindəki şəlalələrə baxmaqdan, su şırıltısının səsini dinləməkdən doymaq olmur. Yayda sərin meşələri, qışda pambıq kimi ağappaq qara bürünmüş dağ və dərələri buraya yolu düşənləri sanki ovsunlayır, onları təkrar-təkrar bu füsunkar diyara qayıtmağa məcbur edir. Qış mövsümündə isə bu şəlalələr donur və buzlu dağlara dırmanmağı xoşlayan alpinistlərin yarış yerinə çevrilir. Bu cəhətlərinə görə Qusar nəinki Azərbaycanın, bütün Qafqazın ən gözəl guşələrindən biri sayılır.

 


Elə bunlar nəzərə alındığındandır ki, Xəzər dənizindən su götürməklə başlanan “Bakı-2017” ümumxalq səyahət turu Qusardan keçməyə bilməzdi.
Aprelin 29-da səhər tezdən Qusarda canlanma, xoş bir həyəcan hiss olunur. Sugötürmə tədbirinin iştirakçıları Laza kəndinə getməyə hazırlaşır. Axı su bu kənddə yerləşən on şəlalədən birindən götürüləcək. Təpə və qayaların arası ilə daim yüksəkliyə qalxan, dolanbac yol 30 kilometrə yaxın olsa da bu heç kimi qorxutmur. Əksinə mənzərələrə baxa-baxa, füsunkar təbiəti izləyə-izləyə yol getmək hər kəsə xüsusi zövq verir...
...Laza kəndindəyik. Buranın təbiətini sözlə deyib, qələmə alıb, təsvir etmək çətindir. “Gözəl” sözü bu təbiətə baxanda zəif səslənir, onu tam tərənnüm edə bilmir. Aprel ayının sonu olmasına baxmayaraq burada hələ də qar var. Ancaq yazın nəfəsi burada da artıq hiss olunur. Hər tərəfdə qayalardan buzu ərimiş şəlalələr axır. Bu şəlalərə baxandan, suyundan dadandan sonra su məfhumunun saflıq, təmizlik və həyatvericilik mənasını tam anlayırsan. Qusar rayon Gənclər və İdman İdarəsinin rəisi Emil Əmirmətov elə bu möcüzəli təbiətin qoynunda bizimlə həmsöhbət oldu:
- Gördüyünüz kimi hər kəsin üzündə sevinc, təbəssüm var. Doğurdan da, qusarlılar üçün bu gün ən sevincli və yadda qalan bir gündür. Xəzər dənizindən su götürməklə başlanan “Bakı-2017” ümumxalq səyahət turunun Qusardan keçməsinə çox sevinirik. Prezidentimizlə, günü-gündən inkişaf edən, çiçəklənən ölkəmizlə fəxr edirik. Hazırda Azərbaycan mötəbər idman yarışlarını keçirməkdə böyük təcrübəyə malikdir. Əminəm ki, bu həmrəylik, dostluq oyunları da ölkəmizdə əminamanlıqla, yüksək səviyyədə keçəcək”.
Artıq hər şey sugötürmə prosesinə hazırdır. Qusar rayon Uşaq və Gənclər İdman Mərkəzinin müəllimi, cüdo üzrə Azərbaycan Respublikasının əməkdar məşqçisi Carulla Şinğarov, buzadırmanma və idmandırmanma növləri üzrə dəfələrlə ölkə çempionu Renat Rəhimxanov və Qusar şəhər 2 saylı məktəbin 4-cü sinif şagirdi Mətin Bədəlov Laza şəlalələrindən ən hündürünə yaxınlaşıb “Bakı-2017”-nin misdən hazırlanmış səhəngini su ilə doldururlar. Missiyanı yerinə yetirdikdən sonra hamı Qusar şəhərinə qayıdır.

 


Həmin gün günorta saatlarında Qusar Olimpiya İdman Kompleksində “Bakı-2017” IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına daxil edilmiş “Domestic Grasspoots” proqramı çərçivəsində regional idman tədbiri də keçirildi. Tədbirdə Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının müavini Zoya Eldarova, rayon gənclər və idman idarəsinin rəisi Emil Əmirmətov, layihə rəhbəri Ülviyyə Əkbərova və Oyunların ulduz səfirləri Rafael İsgəndərov və Coşqun Rəhimov çıxış edərək, Bakıda keçiriləcək IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının ölkəmizin həyatında mühüm hadisə olduğunu bildirib, yarış iştirakçılarına uğurlar arzuladılar.
“Bakı-2017” IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının təbliği, həmçinin gənclərin idmana cəlb olunması məqsədilə məktəblilər arasında təşkil olunan idman müsabiqəsində beş məktəbdən 50-si qız, 50-si oğlan olmaqla 100 şagird iştirak edib. Onlar idmanın müxtəlif növləri üzrə qüvvələrini sınayıblar. Sonda qaliblərə Əməliyyat Komitəsi tərəfindən hazırlanmış kubok, diplom, məlumat kitabçaları, qalib komandaya isə Oyunların bağlanış mərasiminə biletlər təqdim olundu.
Olimpiya İdaman Kompleksindəki tədbir başa çatdıqdan sonra axşam saatlarında Qusar şəhərinin M.Əbilov adına mərkəzi meydanında su festivalı təmtəraqla davam etdirildi. Şəhər sakinləri, rayon rəhbərliyi, hüquq-mühafizə orqanlarının, müəssisə və təşkilatların kollektivləri buraya toplaşıb. Hamının üzündə mehriban təbəssüm, şadyanalıq var.
Əvvəlcə tədbirin aparıcısı bu il mayın 12-dən 22-dək Bakıda keçiriləcək IV İslam Həmrəyliyi Oyunları barədə məlumat verdi. Festivalda “Bakı-2017” IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının su səyahətinin başlanması, aprelin 5-də Prezident İlham Əliyevin Su mərasimində Xəzər dənizinin suyu ilə dolu olan su səhəngini Qusar sakininə təhvil verməsi görüntüləri təqdim edildi. Xəzər dənizindən götürülmüş suyun Qusar rayonunadək keçdiyi səyahət yoluna, o cümlədən su səyahətinin Qusar mərhələsinə də nəzər salındı.
Sonda Qusarın və respublikanın mədəniyyət və incəsənət ustalarının iştirakı ilə geniş konsert oldu.

 

Söhrab SƏfiyev,
“Respublika”.

Bazar, 30 Aprel 2017 06:51

UNUDULMAZ MÜDRİK İNSAN

Hər dəfə işdən evə qayıdarkən Fəxri Xiyabanın yanından keçəndə kənardan kiminsə nəzərlərini üzərimdə hiss edirəm. Çevrilib sağa baxıram və hər şey mənə aydın olur. Lap elə özü boyda heykəlləşmiş, bürüncləşmiş Həsən müəllimi fikrə dalmış görürəm. Daxili bir həyəcan keçirir, öz-özümə pıçıldayıram: “Ədalətli və halal kişiydin, Allah sənə rəhmət eləsin!” Dediklərimi yüz dəfə ürəyimdən keçirsəm də, narahatçılığım ötüb keçmir. Bəzən də qəbrini ziyarətə gedirəm, heykəli ilə üz-üzə durub söhbət edirəm, olub-keçənləri yada salıram. O isə susub dinmir. Küsübdür, ya da bu günlərimizdən narazıdır, sanıram...

***
Nurani görünüşü, gülümsər gözləri, həlim xasiyyəti, xoş rəftarı vardı Həsən müəllimin. Davranışı çox yapışıqlıydı. Tələskənliyi, çığırqanlığı sevməzdi. Sözünün üstündə durandı. Dəqiq adam idi. Gücü çatmayan işə əl qoymazdı, haqqı nahaqqa verməzdi. Münasibətdə ölçü-biçini, aydınlığı sevərdi. Alçaqdan, aram-aram danışardı. Sadə və səliqəli idi...
Həsən müəllim haqqında çox yazılıb, çox deyilib, yenə də günlərlə yazmaq və danışmaq olar. Mən onunla bağlı ancaq özümün şahidi, iştirakçısı olduğum bəzi anları yada salmaq istərdim.
Həsən müəllim bütövlüyü, əhatəliliyi sevərdi. Gözüaçıq, diribaş olmağı, hər şeylə maraqlanmağı məsləhət görərdi. O, Ezop dili ilə danışmağı xoşlardı. Çoxlu atalar sözü və zərb-məsəl bilirdi, sinəsi saysız-hesabsız rəvayətlər toplusuydu. Adamın təcrübəsizlikdən etdiyi səhvi birbaşa üzünə deməzdi. Atalar məsəli çəkər, istəyini dolayı yolla başa salmağa çalışardı.
Onunla təmasda olduğum ilk günlər və ömrünün sonlarına yaxın aramızda baş vermiş iki söhbəti heç vaxt unuda bilmirəm və onları oxucuların diqqətinə çatdırmağı özümə borc sayıram.
İki-üç ay olardı ki, Həsən müəllimin yanında işləyirdim. O, məni bir xarici jurnalla bağlı Akademiyanın Əsaslı Kitabxanasının müdiri mərhum Məhbubə xanımın yanına göndərdi. Gəlib dedim ki, bəli, həmin jurnal var. İlini və çap olunduğu ölkəni xəbər aldı. Bilmirəm, gedib öyrənərəm, dedim. Dinmədi, tələsik düşüb öyrəndim. Onu maraqlandıran məqalənin neçə səhifə olduğunu soruşdu. Yenə bilmədim. Gedib onu da öyrənərəm, dedim. Qoymadı, gülə-gülə: Otur, dedi. - Xətrinə dəyməsin, sənə bir rəvayət danışacağam. Neçə aydır bərabər işləyirik, görürəm çalışqansan, təmiz oğlansan, düzlüyü sevirsən, hər şeydən əvvəl isə səmimisən. Onu da bil ki, mən hər adamla belə məhrəm söhbət eləmirəm. Dünya gör-götür dünyasıdır. Düzdür, biz yəhudi deyilik, amma yeri gələndə olmaq lazımdır.
O, danışığına ara verib üzümə baxdı, elə bil dediklərini mənim necə qəbul edəcəyimi bilmək istəyirdi. Axırıncı sözlərinin mənasını başa düşə bilmədim. O, isə tələsmədən, asta-asta danışmağa başladı:
- Qədimlərdə çox ağıllı bir xan yaşarmış. Vaxtaşırı əyan-əşrəflərilə torpaqlarını gəzər, yoxlarmış. Yenə adəti qaydasında seyrə çıxıbmış. Təpənin qaşından uzaqlara baxarkən xeyli aralıda yolla karvan getdiyini görür.
- Öyrənin görün, bu nə karvandır? - deyə əmr edir.
Dəstədən aralanan süvari atın başını buraxır, çox keçmir geri dönür.
- Xan sağ olsun, Kor Hətəmin karvanıdır.
- Apardığı nədir?
Süvari udqunur, xanın cavab gözlədiyini görüb:
- Xan sağ olsun, xəbər almadım, indi öyrənərəm, - deyib, dəstədən aralanır. Bir azdan sonra qayıdır, xanın qulluğunda durduğundan sevinc hissi keçirə-keçirə tələsik hesabat verir:
- Xan sağ olsun, karvan sahibi dedi ki, ipək aparır.
- İpəyi harada satacaq?
Süvari yenə gözlərini döyür, xanın sualına cavab dalınca yollanmaq istəyir. Xan əlini qaldırır, etiraz işarəsi verir. Dəstədə bir yəhudi də varmış. O, atını tərpədib irəli çıxır:
- Xan sağ olsun, icazə versəniz, bu sualın cavab sorağıyla mən gedərdim.
Xan başını tərpədib razılığını bildirir. Çox keçmir yəhudi süvari geri qayıdır və hesabat verir:
- Xan sağ olsun, karvan sahibi gəncəli Mirzə Qədirin böyük oğludur. Sol gözü uşaq vaxtı çilingağacı oynayarkən çıxıb. Karvanda 24 dəvə, 6 at var. Dəvələrin on səkkizinin yükü ipək, ikisininki al-qumaş, dördü də xırdavatdır. Altı gündür yol gəlirlər. Yolüstü karvan sahibinin dostunun oğul toyunda iştirak ediblər. Yolları Təbrizədir. İpəyi bir yerdən versələr, ucuz satacaqlar, al-qumaşın pulunu əvvəlcədən alıblar, xırdavatın müştəriləri hazırdır. Geri dönəndə xanımlar, bəylər üçün pal-paltar, bər-bəzək şeyləri alacaqlar...
Bir sözlə, yəhudi heç xanı maraqlandırmayan mətləblərdən də xəbər verir. Xan çox razı qalır, vəzirə tapşırır ki, yəhudinin vəzifəsini və donluğunu artırsın...
Həsən müəllim tutulduğumu görüb mənə yaxınlaşdı, iki əl ilə çiyinlərimdən tutub yüngülcə, mehribanlıqla sıxdı:
- Sözlərim sənə toxunmasın, xətrini istədiyimdən danışdım. İndi anladın ki, yəhudi olmaq deyəndə nəyi nəzərdə tuturam...
Bu, mənim üçün dərs oldu. Sonralar bu söhbəti bir neçə dəfə Həsən müəllimin yadına salmışam, doyunca gülmüşük.
İnstitutda onunla məndən çox təmasda olan kəs yox idi. Gündə ən azı bir, bəzən də bir neçə dəfə görüşməli olurduq. Neçə-neçə rəsmi və ictimai vəzifə sahibi olsa da, özünü çox sadə aparar, adamlara asanlıqla qaynayıb-qarışar, doğmalaşardı. O, dövlət miqyaslı şəxsiyyət idi.
Həsən müəllim Azərbaycanımızı yalançı görünüş yaratmaq xatirinə deyil, ürəkdən, böyük məhəbbətlə sevirdi, təbiətin dəlicəsinə vurğunu idi. Hər otun, ağacın üstündə əsərdi. Bakının küçələrində, bir zavodun, müəssisənin həyətində balaca bir tüstü çıxardısa, ora qaçardı. Təbiətimizin sağlamlığını, saflığını saxlamağın yeganə yolunu təbiəti mühafizə maarifində görürdü. Maraqlıdır ki, o, təbiətimizin tarazılığının pozulmasında daha çox vəzifə sahiblərini, imkanlı adamları günahlandırardı. Çox cəsarətli idi. Yeri gələndə üz-üzə durmağı, haqq uğrunda mübarizədə amansız olmağı bacarırdı. Bəziləri bunu o zamanlar Mərkəzi Komitənin birinci katibi işləyən qardaşı Heydər Əliyevlə bağlayırdı. Ancaq mən tam əminliklə deyərdim ki, bu, səhv fikirdir. Cürət onun içindən gəlirdi, mənəviyyatından, həyat əqidəsindən doğurdu.
Xatirimdədir, Bakının yaxınlığında, Nəvai kəndində atom elektrik stansiyasının tikintisi planlaşdırılırdı. Həsən müəllim həftələrlə iş otağına sığmadı, sakitləşmədi. Nazirlər Sovetinə, Mərkəzi Komitəyə zəng çaldı, ayaq döydü, xahiş etdi, inandırmağa çalışdı ki, bu, düşmənlərimizin növbəti fitnəkarlığıdır, Azərbaycanın gələcəyi üçün böyük fəlakətdir. Əli Azərbaycandan üzüləndə Moskva ilə təkbaşına qarşı-qarşıya durdu. Çernobıl qəzası onun uzaqgörənliyini sübut etdi.
İndi Bakının küçələrində, yaşıllıq sahələrində kəsilən ağacların yerində alverçilərin dəmir köşklərini, imkan sahiblərinin saraylarını görəndə düşünürəm ki, bu ağsaqqal maarifçinin səsinin, sözünün yeri yaman görünür. Və sanıram ki, təbii, mənəvi sərvətlərimizə doğma münasibətimizi itirmişik, yadlaşmışıq, yalnız özümüz üçün yaşayırıq...
O, haqqın, imkanı məhdud olanların tərəfində durar, onların qayğısını çəkməkdən yorulmazdı. Yaxşı yadımdadır, Bakının gözəgəlimli, mənzərəli yerlərindən birində, telestudiyanın yaxınlığında “Coğrafiyaçı” kooperativ yaşayış binası tikilib başa çatanda keçmiş SSRİ Müdafiə Nazirliyi də daxil olmaqla, imkan və vəzifə sahibləri bu binaya “müştəri” çıxdılar. On illərlə növbə gözləyən ziyalıların köməyinə yenə də Həsən müəllim çatdı. Bu gün bu binada yaşayanların çoxu onu minnətdarlıqla yad edir.
Həsən müəllim sabaha baxan adam idi. Xaricdə çoxlu dostu vardı, adi fəhlədən tutmuş görkəmli alimə, dövlət xadiminə qədər. Onun saysız-hesabsız məktublarını, məqalələrini ingilis dilinə mən tərcümə etmişəm. Azərbaycanımızın xaricdə təmsil olunmasında, təbliğ edilməsində Həsən müəllimə yaxından köməkçi olmuşam. O anları yad etdikcə özümdə bir məmnunluq hissi duyuram...
Respublikamızın həyatının bütün sahələrində Həsən müəllimin təşəbbüsü, xidməti, zəhməti çoxdur, danılmazdır və bəlkə də əvəzsizdir. Bütün bunların əvəzində bəs biz nə etmişik? Bu mehriban, sadə, qədirbilən insanın ömrünün son günlərini yad edəndə adam xəcalət çəkir, utanır. Odur ki, yazımın əvvəlində söz verdiyim kimi, bu nəcib insanın ömrünün axır illərində aramızda olmuş son söhbəti də danışmağı lazım bilirəm. Bu, Həsən müəllimin qisasçılıqdan, xırda, dayaz hisslərdən uzaq olan böyüklüyünü, müdrik bir insan olduğunu göstərən xarakterik bir an idi.
Səksəninci illərin sonları idi. Əliyevlər ailəsinə qarşı haqsız hücumlar başlanmışdı. Arabir Həsən müəllimə də sataşırdılar. Respublika qəzetlərindən birində Qalaaltı sanatoriyası haqqında böyük bir yazı verilmişdi. Guya Həsən müəllim burada özü üçün imarət tikdirib və bu binada da təkcə özü və ailəsi dincəlir. Bunlar ağ yalan idi. Həqiqəti bilsək də, Həsən müəllimi müdafiə etməkdə gücsüz idik. O vaxtlar Həsən müəllim ərizə verib Coğrafiya İnstitutunun direktoru vəzifəsindən çıxmışdı, məsləhətçi işləyirdi, iş yerinə həftədəbir gəlirdi. Bir dəfə onu yola salanda könlünü almaq, həmdərd olmaq istədim.
- Həsən müəllim, - dedim, - cızmaqaralara fikir verməyin, çoxları Sizin necə halal kişi olduğunuzu bilir. Deyilənlərə inanan azdır.
O, halını pozmadı, heç bir şey olmamış kimi gülümsədi.
- Qardaş, — dedi (aramızda ata-oğul yaş fərqi olsa da, o, həmişə mənə qardaş deyə müraciət edərdi), — bir rəvayət danışım, məndən sənə yadigar qalsın.
O, Akademiyanın binasında, Coğrafiya İnstitutunun yerləşdiyi səkkizinci mərtəbədə, liftin qabağında ayaq saxlayıb məni kənara çəkdi və keçmişdən danışdı.
- Deyirlər, Bəhlul Danəndənin qardaşı Harun ər-Rəşid padşah imiş. Onun ədalətliliyi ilə yanaşı, zalımlığı da yox deyilmiş. Hökmdar öz məmləkətində yaşayan rəiyyətinin hamısı üçün yalnız ədalətli olaraq qala bilməz. O, yaxşılıqla bərabər, istər-istəməz pislik də etmiş olur. Gün gəlir, Allah-taalanın padşah qardaş üçün ayırdığı ömür vaxtı başa çatır, o, dünyadan köçür. Aradan həftələr, aylar keçir. Bir dəfə Bəhlul Danəndə təsadüfən ən yaxın dostuna rast gəlir. Hal-əhvaldan sonra dostu tələm-tələsik ondan aralanmağa çalışır. Bəhlul Danəndə dünyagörmüş, ağıllı adam idi, dostunda sirr olduğunu başa düşür. Və məcbur edir ki, bildiklərini qoysun ortaya. Uzun təkiddən sonra dostu deyir:
- Bəli, məndə sirr var, amma deməyə çəkinir, sənə ağırlıq gətirəcəyimdən ehtiyat edirəm. Sonra da fikirləşirəm ki, gizlətməyin də mənası yoxdur. Bu xəbəri düşmənindən deyil, dostundan eşitsən daha yaxşı olar. Agah ol və bil, padşah qardaşının qəbrinə sataşıblar...
Həsən müəllim danışığını kəsdi, cavabını məndən almaq istəyirmiş kimi sual verdi:
- Heç bilirsən, Bəhlul Danəndə nə cavab verib? - O, cavab gözləmədən söhbətinə davam etdi. - Bəhlul Danəndə dostundan eşitdiklərinə təəccüblənmədi. Heç üzünün ifadəsi də dəyişmədi. İkicə kəlmə deməklə kifayətləndi: - Yəqin ki, etmişik, edirlər...
Mən donub qalmışdım. Həsən müəllimin solğun üzünə qonmuş kədər kölgəsi çəkilmişdi, narahat gözlərində bu qoca, amansız dünyaya bir istehza duyulurdu. Bənzətməsi yerinə düşməsə də, rəmzi məna daşısa da, qisasçılıqdan, ötəri hisslərdən nə qədər uzaq olduğunu gördükdə o, mənim nəzərimdə bir az da ucaldı, müqəddəsləşdi, zamanından yüksəyə qalxdı.
Mənim çaşqınlığımı görən Həsən müəllim gülümsəməyə çalışdı, sonra da qeybdən gələn bir səslə pıçıldadı:
- Ziddiyyətli millətik biz azərbaycanlılar. Başqalarına görk ola biləcək əməllərimizlə yanaşı, qəribəliklərimiz də yox deyildir. Bəzən yaxşılıqları tez unuduruq, çoxluğun xeyri naminə edilmiş haqq “pisliklərə” qiymət verməkdə ədalət mövqeyində dayana bilmirik. Bir anlığa özümüzə kənardan baxmağı bacarmırıq. Kinliyik. Şəxsi incikliyə görə bir-birimizdən heyif çıxmaq üçün milli mənafelərimizi unutmağa, hətta düşmənlə sövdələşməyə belə hazırıq. Düşünmürük ki, taleyüklü məsələlərdə şəxsi münasibətlər səviyyəsinə enmək, Allah eləməsin, milli fəlakətimizə səbəb ola bilər.
O, bir anlığa susdu, zəif, gücdən düşmüş barmaqları ilə alnını ovuşdurdu, nəyi isə xatırlamağa çalışdı. Yalnız handan-hana yaddaşını bərpa edib yarımçıq qalmış fikrini başa çatdıra bildi.
- Özümüzdə güc tapıb bir-birimizi bağışlamağı bacarmalıyıq.
Bəyaz saçlarına, solğun üzünə, işartısı zəifləmiş aydın gözlərinə və bir yerdə qərar tuta bilməyən əllərinə baxdım. Dədə Qorqud babamız düşdü yadıma. Çox təəssüf ki, bu, mənim Həsən müəllimlə sonuncu görüşüm oldu.
Kədərli, qayğılı anlarımda Həsən müəllimin qu quşu nəğməsini andıran axırıncı söhbətini xatırlayıram. “Özümüzdə güc tapıb bir-birimizi bağışlamağı bacarmalıyıq” fikri isə məni heç vaxt tərk etmir...
***
Həsən müəllim özü boyda ürək idi və bu ürəkdə Azərbaycan adlı məmləkətə güclü bir məhəbbət yuva salmışdı. İnanılması zor da olsa deməliyəm, bəlkə də bu məhəbbətin gücünə bütün planeti isitmək olardı.
Azərbaycandan, onun daşından, torpağından, çölündən, dənizindən, başı qar çalmalı dağlarından, dərələrindən.. hətta ilan mələşən quru səhralarından belə danışanda çiçək kimi açılardı, nəğməyə dönərdi, möcüzələşərdi, əfsanələşərdi. Adam ona qulaq kəsiləndə ilhama gələrdi, heyrət onu alardı, çaşıb qalardı, bu gözəllikləri görüb yetərincə dərk etmədiyinə görə bəzən utanc hissi də keçirərdi.
Həsən müəllim nə az, nə də çox, düz qırx ildən artıq bir dövr ərzində respublikamızda təbiəti mühafizə ideyasının təbliği yolunda maarifçilik işi aparmışdır. XX əsrin ikinci yarısında elmi-texniki tərəqqinin yaratdığı möcüzələr heyrət doğursa da, onun təbiətə vurduğu yaraların sızıltısı hələ uzun çəkəcəkdir. İnsanların məqsədyönsüz fəaliyyəti məhsuldar düzənləri səhralara, meşələri bozqırlara, çılpaqlaşmış dağ yamaclarını sıldırım qayalıqlara çevirir. Planetimizdə insanların sayı artır, təbii mühitin isə onları yaşatmaq imkanı azalır. Daha doğrusu, insanın özü bu imkanı azaldır. Həsən müəllim bunu çoxlarından yaxşı görürdü və dərk edirdi. O, həmişə deyirdi ki, elliklə ümidlərimizin, arzu və istəklərimizin həqiqətə çevrilməsi, reallığa qovuşması bizim təbiətə münasibətimizdən çox asılıdır. Təbiətə münasibət həm də dünya sivilizasiya sistemində konkret bir millətin özünüdərketmə və mənəvi-mədəni inkişafının səviyyəsini, yetkinliyini göstərir.
“Dünyada mövcud olan on bir iqlim növündən doqquzu bütövlükdə, ikisi isə qismən Azərbaycanda var. Bu, möcüzədir. Bunu dərk edin, qiymətini bilin ...”. Onun təbiət adlı simfoniyasının uvertürası idi bu kəlmələr. Tez-tez təkrar edər, bu hikmətin çəkisini, dəyərini, mənasının dərinliyini anlatmağa çalışardı. Ancaq heyiflər olsun ki, bu möcüzənin yaratdığı nemətlərin qədir-qiymətini bilmirik. Bilsəydik, meşələrimizi kötüklər qəbiristanlığına çevirməzdik, tarlalarımızı şoranlaşdırıb ağ kəfənə bürüməzdik, dənizimizi cəhənnəm yuvasına çevirib onun günahsız sakinlərinin törəmələrini elə ana bətnindəcə qətlə yetirməzdik.
Həsən müəllim bu günümüzü görsəydi deyərdi: “Dayanın, əl saxlayın. Öz içinizdən çıxıb özünüzə, etdiklərinizə kənardan baxın. İnsafa gəlin, bu nəslin ayrı-ayrı imkan sahiblərinin dəbdəbəli həyatı üçün özünüzdən sonra gələn nəsillərin payına əl uzatmayın...”.
Həsən müəllim sağ olsaydı, deyirəm, ancaq səhv edirəm. Axı o, bu sözləri sağlığında deyibdir. Onun “Həyəcan təbili” kitabı başdan-başa bu fikirlərlə, hikmətlərlə doludur. Azərbaycanımızı seviriksə, onu həmişəyaşar görmək istəyiriksə, Həsən müəllimin tutduğu yolla getməli, onun kimi bir ömür yaşamalıyıq...
***
Soyuq və qərib bir fevral günündə Həsən müəllim dünyadan köçdü. Mərkəzi Komitənin katibi, kənd təsərrüfatı nazirinin müavini, institut direktoru, Ali Sovetin deputatı olmuş bu azman insanın dəfni üçün dövlət dəfn komissiyası yaradılmadı, dəfn mərasimində dövlətin və hökumətin rəhbər vəzifəli adamları iştirak etmədilər.
O gün məzarlıqda üzləri, dodaqları qarsan acı soyuğu, ömrünü Azərbaycan adlı məmləkətin gözəlliyi yolunda əritmiş bir İnsanı sevən saysız-hesabsız sadə, təmənnasız və əsasən də vəzifəsiz adamların isti nəfəsi yumşaltdı.
Dəfn gününü xatırlayır və bu gün tuş gəldiyimiz dərdlərin mayasının haradan götürüldüyünü dərk etməyə çalışıram. Qərinələrin arxasından keçib gələn adət-ənənələrimizin müqəddəsliyinə haram qatan vəzifə sahiblərinin etibarsızlığını gördükcə adamda milli sabahımıza ümidsizlik yaranır. Xaricdə düşmənlərimiz fürsət güddüyü bir zamanda ölkəmizin daxilində elliklə umu-küsülər unudulmalı, böyüklük-kiçiklik ölçüsü gözlənilməli, vətən və milli mənafe şəxsi istəklərdən üstün tutulmalıdır. Dünya malı üçün bir-birimizdən incik olsaq da, dünyadan köçənlərimizi haqq yerinə urvatla yola salmalıyıq.
Düşünürəm, həmişə od üstünə su səpən, küsülülər, qanlılar barışdıran Həsən müəllim kimi bir el ağsaqqalının dərdi bizi birləşdirə, şəxsi incikliklərimizi unutdura bilmirsə, deməli, biz sabah hamılıqla vətənsiz qala bilərik...
***
Hər dəfə işdən evə qayıdarkən Fəxri Xiyabanın yanından keçəndə kiminsə nəzərlərini üzərimdə hiss edirəm. Çevrilib sağa baxıram və hər şey mənə aydın olur. Elə özü boyda heykəlləşmiş, bürüncləşmiş Həsən müəllimi görür və daxili bir rahatlıq duymaq istəyirəm, ancaq bacarmıram. Bakının küçələrində, xiyabanlarında qəsdən çıxarılmış, qol-budaqları qırılmış, sındırılmış ağacların, yaşıllıqların kədər doğuran mənzərəsi gəlib durur gözümün qabağında. Həsən müəllimin hamımıza qoyub getdiyi əmanətə etibarsızlığımız kədər yükümü bir az da ağırlaşdırır.
Belə qənaətdəyəm ki, respublikamızın sayılıb-seçilən nüfuz sahiblərinin hamısı Həsən müəllim kimi fikirləşsəydi, onun kimi olsaydı, işlərimiz nə qədər avandına gedərdi. Nə hərə közü öz qabağına çəkər, nə də düşmən qabağında belə əyilmiş, gözükölgəli qalardıq.
Atalar yaxşı deyib: “Allahsız yerdə otur, böyüksüz yerdə oturma”. Bəlkə də böyüklərə, ağsaqqallara dönüksüzlüyümüzə görə sınağa çəkilmişik. Həsən müəllim kimi ağsaqqallar güzəştə getməyi, bağışlamağı bacarırlar. Çətin də olsa, qoy ruhu bizi bağışlasın.
Dünyada baş verən haqsızlıqlara qarşı çıxmaqda gücsüzlüyümü hiss etsəm də, varlığımı kövrək bir ümid istisi bürüyür.
- Allah sənə rəhmət eləsin, Həsən müəllim. Qoy müqəddəs ruhun dünyalar qədər sevdiyin Azərbaycanımızı heç vaxt tərk etməsin!
Ürəyimdən keçənlərə xeyir-dua almış kimi elə özüm də pıçıldayıram:
- Amin!

Zahid ƏHMƏDOV,
tərcüməçi-publisist.

(əvvəli 28 aprel tarixli sayımızda)
Bütün bu tədbirlərin əsasında bir qayə durur: ölkənin multikultural təhlükəsizliyini təmin etmək.
Azərbaycan cəmiyyətində aydın dərk edirlər ki, yeganə ağıllı çıxış yolu müxtəlifliyin obyektiv olaraq həyatımızda yer alması labüd gerçəklikdir. Müxtəlifliklə yanaşı yaşamaq iki cür mümkündür. Birinci halda öz müstəsnalığını göstərərək başqasına - səndən fərqlənənə dözümsüzlük nümayiş etdirmək, bu labüd olaraq daima narazılığa, zorakılığa, əlaqələrin kəsilməsinə və təcridliyə gətirib çıxarır. İkinci halda - başa düşülməlidir ki, biz ayrıca yaşamırıq, bizim yanımızda bizdən fərqlənən və öz tələbatları olan başqaları da var. Bu o deməkdir ki, biz başqalarına hüsn-rəğbətlə yanaşmalıyıq. Azərbaycan cəmiyyəti, onun vətəndaşları bu yolu seçmişlər. Lakin müxtəlifliklə yanaşı yaşamaq həm də məsuliyyət tələb edir. Məscidin, kilsənin, Sinaqoqun fəaliyyət göstərdiyi məkanda cəmiyyət, onun sosial institutları insanlardan xüsusi hissiyyat, nəciblik tələb edir.
Hazırda Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində humanizm, tolerantlıq və multikulturalizm prinsiplərini dəstəkləyən, bunu öz gerçəkliyində real həyata keçirən dövlət kimi tanınır. Bunun dərin və qədim kökləri vardır. Müsəlman tolerantlığının əsasında Qurani-Kərimin tərbiyəvi kəlamı “Dində məcburiyyət yoxdur” ideyası durur. Tarixi mənbələrdən məlum olur ki, islamın tərəfdarları iudaizmin, xristianlığın və zərdüştliyin ehkamlarına dözümlü münasibət göstərmiş, bu dinlərin müdrikliyinə ehtiramla yanaşmışlar.
Beynəlxalq ekspertlərin və elmi-tədqiqat mərkəzlərinin mütəxəssislərinin yekdil rəyinə görə Azərbaycan harmonik milli-etnik münasibətlərin formalaşdığı ölkədir, biz deyərdik ki, dinc yanaşı yaşamağın sosial laboratoriyasıdır. Ölkəmizdə mədəni çoxcəhətlilik cəmiyyətin inkişafı və təhlükəsizliyi faktoruna çevrilmişdir. Müstəqilliyinin 25-ci ilini yaşayan, demokratik inkişaf yolunu seçmiş Azərbaycanda multikulturalizm və tolerantlıq kimi unikal psixoloji bir sahədə qazanılmış danılmaz uğurlar dünyanın bütün sivil ölkələrini bu gün də heyran etməkdədir. Bu heyrətamiz uğurların qədim tarixi kökləri vardır. Tarixən məlumdur ki, hələ e.ə. 586-cı ildə Babil padşahı Naruxogonosorun ordusu tərəfindən Yəhudi padşahlığının məğlub edilməsindən sonra yəhudi qaçqınlarının bir hissəsi Azərbaycan torpağında dinclik və əmin-amanlıq tapmışdır. B.e.ə. I əsrin ortalarında xristianlığın ilk tərəfdarları Azərbaycana qaçmış, Alban aftokefal kilsəsinin əsasını qoymuşlar. Belə bir tarixi-psixoloji faktoru da nəzərə almaq lazımdır ki, azərbaycanlılar da güclü dövlətlərin hakimiyyəti altında olmuşdur və ümumi əlverişsiz şərait burada məskunlaşmış xalqları onların müxtəlif dünyagörüşü daşıyıcıları olmasına baxmayaraq bir-birinə yaxınlaşmasını, ümumi tale onların birgə yanaşı yaşamasını zəruri etmişdir. (bax: Tolerantnostğ v Azerbaydjane. http:/www.azerbaijan.az/poral)
Azərbaycanın “tolerantlıq xəritəsi”ndə tolerantlığın bariz nümunəsi kimi alman icmalarının həyat tərzi önəmli yer tutur. Avropa mədəniyyətinin nümayəndələri kimi Azərbaycanda Avropa icmalarının həyatının öyrənilməsi Qərb və Şərq mədəniyyətlərinin vahid cəmiyyətdə birgə, yanaşı yaşaması baxımından mühüm maraq doğurur. XIX - XX əsrin əvvəllərində almanların, polyakların, yunanların, estonların, litvalıların, latviyalıların, çexlərin və s. Azərbaycan ərazisinə köçmələri və buranın mədəni həyatına inteqrasiya etmələri ölkəmizdə mənəvi dözümlülük övqatından xəbər verirdi. 1819-cu ildə Şimali Azərbaycan ərazisində ilk alman koloniyalarının - Yelenendorf və Antienfeld yaradılması ilə buraya alman koloniyalarının artmasına təkan vermişdir. Statistik məlumata görə, 1939-cu ildə Azərbaycanda 23133 nəfər alman yaşamışdır. (S.Zeynalova. İz istorii mulğtikulğturalizma v Azerbaydjane. vzqlyad.az) Azərbaycan ərazisində lüteran kilsələri sərbəst şəkildə dini həyatlarını davam etdirmişlər. Burada fəaliyyət göstərən alman məktəbləri bu xalqın adət və ənənələrinin yaşamasında və yerli xalqla ünsiyyətində mühüm rol oynamışdır. Maraqlı tarixi faktdır ki, Müstəqil Azərbaycan Demokratik Respublikasının (1918-1920) Parlamentində alman əhalisinin nümayəndəsi Lorents Kun (Yelenendorf) təmsil olunmuşdur. Vətəndən uzaqlarda yaşayan almanlar azərbaycanlılarla birgə mənəvi həyatlarını sərbəst yaşamış, dinlərini inkişaf etdirmişlər. 1885-ci ildə Bakı Dövlət Duması lüteran cəmiyyətinə öz kilsələrini inşa etmək üçün torpaq ayrılması barədə sərəncam vermiş və bu dini bina-kirxa fəaliyyətə başlamışdır. Lakin 1941-ci ildə İkinci Dünya müharibəsi dövründə (1941) Sovet hökumətinin sərəncamı ilə ölkəmizdə yaşayan almanlar Qazaxıstan və Sibirə deportasiya olunmuşlar.
XX əsrin əvvəlində Azərbaycanda formalaşmış Polşa icması mənəvi mədəniyyətini, dilini, adət və ənənələrini sərbəst inkişaf etdirmişdir. Lakin Azərbaycanda sovet hakimiyyətin qurulmasından sonra almanlarla bərabər polşalılar, fransızlar, italyanlar, yunanlar və b. bu ölkəni tərk etməli olmuşlar.
Müasir Azərbaycanda da vaxtilə ölkəmizin ərazisində yaşamış Avropa icmalarının mədəniyyət abidələrinin qorunub saxlanmasına, bərpasına xüsusi qayğı göstərilir. Məsələn, 2008-ci ildə Bakıda Müqəddəs Məryəm kilsəsinin rəsmi açılışı olmuş, ölkə Prezidenti İlham Əliyev iştirak etmişdir. 2010-cu ildə ölkə başçısının sərəncamı ilə təmir-bərpa işlərindən sonra Bakıda keçmiş lüteran kirxasının açılışı da ölkə başçısının iştirakı ilə baş tutmuşdur. Bu qayğının davamı olaraq 2013-cü ildə Prezident İlham Əliyev Şəmkirdə bərpa olunmuş lüteran kilsəsinin vəziyyəti ilə tanış olmuşdur.
XIX əsrin əvvəlindən Azərbaycana rus əhalisinin köçü başlayır. Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalından sonra rus əhalisinin kütləvi axını, daha doğrusu, Rusiyanın müxtəlif quberniyalarından çarizmin 1830-cu ildəki sərəncamı ilə raskolniklərin, sektantların - bunların içərisində malakanlar, duxoborlar, subbotniklər çoxluq təşkil edirdilər - Azərbaycanın kənd yerlərində yerləşdirilməsi geniş xarakter alır. XIX əsrin ikinci yarısından pravoslav - rusların Azərbaycan ərazisində yerləşdirilməsi XX əsrin əvvəlinədək davam edir. XIX əsrin ikinci yarısı XX əsrin əvvəlində neft sənayenin və digər sahələrin inkişafı ilə əlaqədar əsasən Bakı şəhərinə rusların, ukraynalıların, belarusların köçü başlayır. Bunların içərisində müxtəlif sahələrin mütəxəssisləri, mühəndisləri, sahibkarlar, müəllimlər, fəhlələr və s. vardır. Həmin dövrdə bu xalqların nümayəndələri öz dini etiqadlarını icra etmək, öz mədəniyyətlərini inkişaf etdirmək yolunda heç bir yerli maneələrlə üzləşməmişlər.
Azərbaycanda müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsi və təsiri probleminin müsbət təzahürünü 200 il bundan əvvəl Rusiya hökumətinin dini itaətsizliyə ölkəmizə köçürülmüş malakanların timsalında görmək olar. Əsasən Tambov, Tula, Voronej, Saratov, Ryazan quberniyalarından sürgün olunmuş malakanlar üçün Azərbaycan ikinci vətən olmuşdur. İsmayıllı rayonunun İvanovka kəndində (kəndin adı burada 1834-cü ildə ilk məskunlaşan İvan və onun ailəsinin adından götürülmüşdür) məskunlaşan malakanların həyat tərzi multikulturalizmin və tolerantlığın təcəssümünə çevrilmişdir. Bu kənd Azərbaycanda malakanların həyat ukladına cavab verən kolxozun bu gün də fəaliyyət göstərdiyi yeganə yerdir. Ənənəyə uyğun olaraq Bakı Slavyan Universitetinin filologiya fakültəsinin tələbələri hər il linqvistik tədris proqramı üzrə buraya praktikaya gedirlər. Tarixdə ilk dəfə olaraq Azərbaycanda bu xalqın folkloru haqqında tədqiqat əsəri işıq üzü görmüşdür. Kitabda iki yüzə qədər folklar janrına aid mətnlər toplanmışdır. Əsərlə tanışlıq göstərir ki, ivanovluların folkloru bu xalqın poetik sənətini bir neçə onilliklər ərzində qoruyub saxlaya bilmişdir. Rusların şifahi-poetik sənətinin abidələrinin nəşr olunması xüsusi kulturoloji və elmi-praktik aktuallıq kəsb edir. Azərbaycan kimi çoxmillətli ölkədə bu sənət abidələrinin işıq üzü görməsi bir daha göstərir ki, tolerant Azərbaycanında mədəni proseslər qarşılıqlı əlaqədə və təsirdə inkişaf edir. Bu multikulturalizmin və tolerantlığın ölkəmizdə bariz nümunəsidir.
Əlbəttə tolerantlıq və multikultural dəyərlərin həyata keçirilməsi nə qədər dövlət əhəmiyyətli fenomen olsa da problemlər də vardır. Cəmiyyətimizin mənəvi durumu göstərir ki, ölkədə sağlam dini maarifçilik işinə qayğı göstərilməsinə ehtiyac hiss olunur. Cəmiyyətimizin dinlə bağlı sosial institutları tolerantlıq kimi mənəvi dəyərimizin sağlam düşüncə baxımından izahına və təbliğinə dövlət səviyyəli məsələ kimi yanaşmalıdırlar. Elə düşünürük ki, dini maarifçilik təbliği üçün cəmiyyətimizin mənəvi həyatında kifayət qədər potensial vardır.
Yunanlıların bir gözəl deyimi vardır: “Dövlət o zaman çiçəklənir ki, insanlar ağac əkirlər və bilirlər ki, heç zaman kölgəsində oturmayacaqlar”. Bununla insanlar güclü ölkənin fundamentini qururlar, öz vətəninin sabahkı günü üçün qayğı göstərirlər. Xalqımız yaxşı dərk edir: XXI əsrdə tolerantlıq “zülmə müqavimət göstərməmək”, sonsuz dözümsüzlük moizəsi deyil, zorakılığa qanunsuzluğu qəti qarşı çıxmaq, həyata fəal münasibət və insanın danılmaz hüquqlarını qəbul etməkdir. Həqiqətən də multikulturalizm və tolerantlığı dəyərləndirib qorumaq gələcək Azərbaycanın əmin-amanlığının təməlini gücləndirmək deməkdir, bu azərbaycanlıların həyat fəlsəfəsinin başlıca qayəsidir.

Qoşqar Əliyev,
Azərbaycan Tibb Universitetinin
İctimai fənlər kafedrasının müdiri,
professor.

(əvvəli 9, 14 və 20 aprel tarixli saylarımızda)
İslamda bədənin tərbiyəsi ilə yanaşı, ruhun tərbiyəsinə də xüsusi yer ayrılır. Ruhun tərbiyəsi, hər şeydən öncə, iradənin tərbiyə olunmasına xidmət edir. Bu həm də insanın əzmkar və mətanətli olması deməkdir. Dinimiz də müsəlmanlara səbatlı, mətanətli və dəyanətli olmağı tövsiyə edir.
Tərbiyənin hədəfi maddə-ruh, bədən-qəlb, dünya-üqba (axirət) arasındakı ziddiyyəti, dehharmoniyanı aradan qaldırmaq və insan düşüncəsini dağınıqlıqdan qurtararaq əzəli ahəngə və vəhdətə qovuşdurmaqdır. Buna görə, sadəcə bədənin tərbiyəsini hədəf götürən qədim Yunanıstan mənəvi hər şeyi inkar edən varlıqlar yetişdirərək öz insanını içi boş kütlə halına gətirdi. Eləcə də bədəni tamamilə unudan qədim hindli hər şeyi müəmmalı bir ruha bağlayaraq başqa bir xətaya düşdü. Bir tərəfdə insanoğlu qolundakı əzələləri ilə lovğa-lovğa gəzən ruhsuz bir çılğın, digər tərəfdə isə bədən ətaləti (sükunəti) və ruhun saflaşması ilə Nirvanaya qovuşmağı ümid edən bir miskin və səfildir. Halbuki İlahi mənbəli bizim tərbiyə anlayışımızda maddə-ruh, bədən-qəlb, dünya-üqba bir-biri ilə uzlaşır və bütövün müxtəlif yönlərini əks etdirən bir vahid olur.
Bunları əsas götürərək insan tərbiyəsində, ruh işlədib axirətə hazırlamaq və qəlbi inkişaf etdirərək həqiqətlərə aşina etməklə yanaşı, bədən və fiziki yön də qətiyyən unudulmamalıdır.
Xarakter cılızlığı, əxlaqi düşkünlük, mənəvi kasıblıq kimi əxlaqi-etik eybəcərliklər ruhun mərəzliliyidir.
Dahi fransız filosofu və maarifçisi Jan Jak Russonun dərin məna kəsb edən Emil və yaxud tərbiyə haqqında əsərindəki bir fikrini xatırlamaq yerinə düşərdi: “Əlacım olsaydı qatillərdən və cinayətkarlardan əvvəl yoxsulluğu və nadanlığı məhkəməyə verərdim. Çünki bir çox bədbəxtliyin banisi bunlardır”. Hiddət və qəzəb anında düşüncə işləmir, nəzarətdən çıxır, insan münasibətlərin ölçüsünü itirir və insan bu məqamda elədiyini bilməz.
Nəfsə hakim kəsilmək, öz hislərinin ağası olmaq, özünü tox tutmaqla tamahı boğmaq iradi-əxlaqi tərbiyənin təmin olunmasını təsdiqləyir. Nəfsinə, duyğu və meyillərinə hakim olmaq, onları saxlamaq əxlaqi fəzilətdir.
Mərdlik—insanın fiziki kamilliyinə, onun fiziki təkmilləşməsinə dəlalət etməklə yanaşı, bu həm də qəlbin qüvvəti və iradənin səbatıdır. Belə şəxslər həyatın hətta ən müdhiş hadisələrinə, əzici ələm və kədərlərinə dərin hövsələ göstərərək səbirlə qarşılayır. Habelə ağılın və biliyin işığı altında iradələrini işlədər, əxlaq yolundan çıxmazlar. Bir sözlə, vicdanını tapdalamaz, haqqı söyləmək yolunda kimsədən çəkinməz, haqq və ədalətin tələblərinə görə hərəkət edərlər.
Cansağlığı barədə qiymətli fikirlər İslamda daha çox üstünlük təşkil edir. Məsələn, “Qurani-Şərif”də bu haqda oxuyuruq: “Beş şey böyük nemətdir: cansağlığı, əmin-amanlıq, ruzi bolluğu, müvafiq munis və yaxşı övlad”.
Şərqin ən böyük mənəvi abidəsi olan Qurani-Kərimdə insan həyatını rövnəqləndirən, ona əvəzsiz xoşbəxtlik bəxş edən sağlamlığın qorunub möhkəmləndirilməsi işində gigiyenik və təbii amillərin rolu daha çox diqqət çəkir. Məsələn, vücudun qüvvətlənməsi, bədənin güclənməsi üçün dörd əsas ət yemək, ətriyyat iyləmək, çox çimmək və kətan paltar geymək kimi vasitələr zəruri şərt sayılır.
İslam mənbələrində hikmət üləmaları mərəzlərin əsas törəmə səbəblərini altı əsas nöqsanda aşkar ebidlər: gecə az yatmaq, gündüz çox yatmaq, tox halda yemək, gecə yarısı su içmək, sidiyi həbs etmək və çox evlənmək.
Gigiyenik amillərin roluna riayət etməyin sağlamlığa müsbət təsiri barədə yuxu, qida, rejim, xoş əhval-ruhiyyə və s. əhəmiyyəti barədə də çox ciddi, ibrətmaiz məsləhətlər buyrulur. Məsələn, qidanın qəbul edilməsinin yolları, forma və vasitələri barədə, isti xörək yeməyin nəticəsində insanların bir sıra mərəzlərə yoluxmasına nöqsan gətirəcəyini bildirir: yaddaşı azaldar, ağızdan su gələr, qüvvəsi azalar, eşitməsi zəifləyər, görmə qabiliyyəti itir, üzü saralar, xörəyin bərəkəti olmaz.
İslamda düha sahibləri səhhətin möhkəmlənməsində gigiyenik amillərin rolunu yüksək dəyərləndirərək bir sıra mərəzlərin şəfa tapmasında müxtəlif qida məhsul növlərinin əhəmiyyətini də vurğulayırlar. Şirin, acı, turş və dadsız qovun növü, onların müalicəvi əhəmiyyəti barədə göstərilir ki, şirin qovun bədənə ət gətirir, acı qovun bəlğəmi kəsir, turş qovun səfranı (öd xəstəliyini) kəsir, dadsız qovun isə qızdırmanın qarşısını alır.
Yer üzünün əşrəfi olan insan yalnız bir cisim kimi deyil, həm də canlı ruha da malik olan bəşəri varlıqdır. İslamda göstərilir ki, cismi kamilləşdirən fiziki əmək, fiziki iş, idman, oyunlar, hərbi əyləncələr, fiziki məşğələlər və s. amillər olduğu kimi, ruhu da kamilləşdirən bir sıra vasitələr mövcuddur ki, bunlardan ən ümdəsi insanın öz xaliqi - Allaha qəlbən bağlanaraq yalnız ibadət etməsidir. İbadət ruha və vücuda qida verir, onu fiziki və mənəvi baxımdan daha da formalaşdıraraq sıxıntı və iztirablardan qoruyur, habelə mane və çətinliklərə, ağır və dözülməz məşəqqətlərərə, mərhumiyyətlərə tab gətirməyə güc verir. Bu dünya dinlərinin önündə qərarlaşan İslamdakı namazın hikməti, məzmun və mahiyyətinin parlaq təzahürüdür.
İslam dünyasında şərabın təsirindən məst olaraq nüfuzunu itirməklə bəd əməllərə təhrik edən, hörmətdən salan, şər və xəbis işlər görən bəndələri bu ziyankar vərdişdən uzaq olmağı tövsiyə edir. Abidənin Süfrə surəsinin 90-cı ayəsində həmin məsələyə münasibət birmənalı olaraq pislənir: “Şərab da...” Şeytan əməlindən olan murdar şeydir. Bunlardan çəkinin ki, bəlkə nicat tapasınız.
İslamda içkiyə hərislik insan əxlaqını alçaldan, onu rüsvay edərək yalnız mənəvi sarsıntı, əxlaqi şikəstlik deyil, həm də əsəb sistemində, qan dövranında, ürəyin, qara ciyərin ritminin pozulması və s. kimi patoloji xəstəliklərin yaranmasına səbəb olan bir vərdiş kimi göstərilir. İnsanı cismani cəhətdən məhvə sürükləyən, çamura yuvarlayan bəd əməldən, pis vərdişdən kənar durmağı bizlərə tövsiyə buyurur: “...Şərab içməyin, o, bütün şər əməlləri törədəndir”.
Məhəmməd peyğəmbər “Dünyanı məzəmmət haqqında” hədislərinin birindəki kəlamlarında insanı el arasında rüsvay edən, onu simasızlaşdırıb eybəcər hala salan şərabı insanı bəd əmələ təhrik edən mənfur hal hesab edir: “Şərabdan pəhriz edin, çünki o, bütün pisliklərin açarıdır”.
Mənəvi saflıq, əxlaqi təmizlik ruhun və bədənin tərbiyəsi vəhdətdə götürülərək bu məsələ İslamda öncül yer tutur. Bununla bərabər sağlamlığın, uzunömürlülüyün başlıca qayəsi gigiyenik mədəniyyət və təmizlikdir: “Mənəvi paklıq və Təharət (təmizlik) imanın bir hissəsidir”.
Məhəmməd peyğəmbərə görə, nəciblik, alicənablıq, xeyirxahlıq, mehribançılıq, səmimilik, nəzakətlilik və s. kimi humanist keyfiyyətlər yer üzünün əşrəfi olan insanda insanlığı zinətləndirən əsas əlamətlərdir. İnsanı eyni zamanda mənəvi ucalığa, ülviliyə, ünyetməz varlığa çatdıran ilahinin özünün paklığını bəndələrində də görmək istəyir:”Allah pakdır və paklığı sevir”.
Tarixi qaynaqlarda, elmi ədəbiyyatda bəşəriyyətin bir çox fikir dühaları, söz bahadırları və zəka sahibləri sağlam dilənçini, yoxsul, məzlum insanı xəstə kraldan, naxoş sultandan və canı azarlı şahdan daha xoşbəxt hesab etməkləri məlumdur. Sağlamlığı və təhlükəsizliyi paralel şəkildə və eyni müstəvidə götürən uca peyğəmbərimiz həmin fikrinin insan əhval-ruhiyyəsinə, ovqatına yaxşı təsir göstərən ən yaxşı vasitə olduqlarını bildirir: “İki cür feyz vardır. İnsanların əksəriyyəti onun varlığından və qiymətindən xəbərsizdilər: Sağlamlıq və təhlükəsizlik”.
Haqq, ədalət yolunda çarpışan igidlərin səbirli olmaları, onların bilavasitə inadkar, təkidli, qətiyyətli, bir sözlə, mərd və cəsarətli olmağına dəlalət edir. Aydın həqiqətdir ki, fərdin döyüş meydanlarında fədakarlıq göstərməsi onun məhz fiziki özünəarxayınçılığında büruzə verir ki, bu da onun bilavasitə cürətliliyini təsdiqləyir. “Qurani-Kərim”də hətta möminlərin də din yolundakı müharibələrdə bu məsələyə ciddi yanaşması tövsiyə edilirdi: “(Ey möminlər!) indi Allah (yükünüzü) yüngülləşdirdi. Çünki O sizdə bir zəiflik olduğunu bilirdi. Artıq aranızda yüz səbirli kişi olsa, iki yüz nəfərə (kafirə), min kişi olsa, iki min nəfərə Allahın iznilə qələbə çalar. Allah səbr edənlərindir!”.
İslamda qorxaqlıq, fərarilik, mütilik insana mənəvi eybəcərlik gətirən bir bəd əməl kimi batil hesab olunur. Torpağın, Vətənin basılmasını, yurd-obanın işğal olunması təqdirində onun sahiblərinin biganə qalması, etinasızlıq göstərməsi məqbul sayılmır. Torpağın yağı tərəfindən işğal olunması təcavüz kimi dəyərləndirilir. Odur ki, ulu, müqəddəs Tanrı bu məsələdə üsyana qalxıb, malını, canını cihad etməyən kəsləri birmənalı olaraq lənətləyir. “Qurani-Şərifdə” var-dövlətindən keçib, canından qorxmayıb döyüşə atılan kəslərin Allah yanında hörməti olduğu və bu yolda ölərsə, həmin şərəfli ölüm şəhidlik zirvəsinə qalxmaq kontekstində verilir. Həmin məsələ “Qurani-Şərifdə” öz təfsirini çox aydın biruzə verir: (“Ey Möminlər!) Ağrılı-yüngüllü (qocalı-cavanlı, atlı-piyada, güclü-gücsüz, dövlətli-kasıb) hamınız cihada çıxıb malınız və canımızla. Allah yolunda vuruşun! Bilsəniz bu sizin üçün nə qədər xeyirlidir!”.
Təbii haldır ki, müstəqilliyinə qovuşan, suverenliyini qazanan türk müsəlman ümmətlərimiz nəhayət ki, İslam dəyərlərindən faydalanmaq haqqını da qazandılar. Elə bir türk ailəsi tapılmaz ki, onun ocağında bütün bəşərin böyük mənəvi sərvəti olan “Qurani-Kərim” olmasın və həm də onun mütəmadi olaraq oxumasın.
Beləliklə, məqsədimiz “Qurani-Şərif”də olan ən ümdə və başlıca fikri oxuculara yada salmaqdır. Bu möhtəşəm mənəvi sərvətdə, hər şeydən öncə, təhsil almaq, təlim görmək, elm öyrənmək önəmə gəlir. Bəşər övladının millətin, xalqın, dövlətin və ümumilikdə cəmiyyətin inkşafı üçün onun övladlarının mənəvi, əxlaqi, intellektual səvəyiləri ilə yanaşı, onların fiziki qabiliyyətlərinin, fiziki kamilliyinin artırılmasına diqqət “Qurani-Kərim”in başlıca məziyyətlərindəndir.
Həzrəti-Əli fədailərində amal, məslək yolunda mübarizə aparmağı, haqq və ədalətin zəfər çalması üçün onlara inadla, qətiyyətlə döyüşməyi və bu yolda hər bir kəsi öz canından keçməyə hazır olmağa səsləyir. Şübhəsiz ki, bu çağırış döyüşçülərdə yüksək inam, ruh, qələbə əzmi kimi psixoloji atributlar aşılamaqla yanaşı, onlarda azadlıq yolunda mücadilə, çarpışmalarda şücaət, rəşadət göstərməyə də zəmin yaradırdı. Peyğəmbər əfəndimiz həmin ağır və kəşməkeşli məqamda öz müridlərinə belə buyururdu: “Bunlar sizdən vuruşu dadmaq, sizin əlinizdən savaş aşını alıb yemək istəyirlər. Onları doyurun!”.
Peyğəmbərimizin qədərsiz fiziki məharəti, misilsiz hünər və rəşadəti, comərdliyi, habelə onun qanlı qovğalarda yaralı aslan tək göstərdiyi fədakarlıqlar barədə yetərincə dəlil və faktlar mövcuddur.
Mötəbər İslam mənbələrində uca peyğəmbərin igidlik və qəhərəmanlıqlarını, mətin xarakterini, dərin zəkalı bir üləma, hafizlərin ağası kimi bənzərsiz fiziki və mənəvi əlamətləri təsvir olunur. Həmin cəng savaşlarından bəzilərinə diqqət yetirək: “Bədr” döyüşündə Qüreyş kafirlərindən 70 nəfər müsəlman qətlə yetirildi ki, onlardan 36 nəfəri, həm də ən məşhur pəhləvanları, o cümlədən Müaviyənin qardaşı, dayısı və əmisi Həzrəti-Əli əli ilə məhv edilmişdir.
“Ühüd” müharibəsində Qüreyş kafirləri 9 nəfər ən güclü cəngavərləri bayraqdar seçib müsəlmanların üstünə göndərmişdi. Onların hamısı Həzrət Əlinin mübarək əli ilə qətlə yetirildi. Bu işdən qəzəblənən Savəb (o, qətlə yetirilənlərin qulu idi) and içdi ki, peyğəmbəri mütləq qətlə yetirsin. Lakin o da Həzrəti-Əlinin əli ilə belindən yarı bölündü. Elə bu müharibədə Həzrəti-Əli (ə.s.) 70 yara almışdı, yaraların hamısı da arxadan deyil, bədənin qabaq tərəfindən idi.
Peyğəmbər (ə.s.) buyurdu: “Xəndək günündə Əlinin bir zərbəsi cinn və insin ibadətindən daha fəzilətlidir”.
İnsanın fiziki kamilləşməsi, cismani inkişafı və fiziki tərbiyə motivləri ilə zəngin “Nəhcül-Bəlağə” əsəri hərbi hazırlıq, hərb təlimi, savaş qaydaları və s. kimi fiziki, hərbi məsələlərlə bağlı çox sanballı, maraqlı, dəyərli mənəvi bir sərvətdir. Əsərdə döyüşçülərin sağlam və gümrahlığına başlıca zəmin yaradan fiziki tərbiyənin əsas vasitələrindən olan gigiyenik amillərə diqqətin yetirilməsidir. Şübhəsiz ki, döyüşçülərin səmərəli savaşları, onların öz fiziki-hərbi bilik, bacarıq və vərdişlərindən lazımınca istifadə etmələri üçün yuxu, qida, xoş ovqat, rejim və sair kimi faktorlara qədərincə əməl edilməsi başlıca şərtlərdən hesab olunur. Ordunun nizami hala salınmasını, qüvvələrin düzgün səfərbər olunmasını qələbənin təmin edilməsinə zəmin yaradan əsas atributlar kimi dəyərləndirmək olar. Dincliyin, sakitliyin bərpası rahatlığı təmin edən və əsgərin döyüş ruhunu, qələbə əzmini artıran başlıca qayələrdəndir.
Həzrəti-Əli “Nəhcül-Bəlağə”də Məqil bin Qeysi üç minlik bir ordunun başında onun sərdarı kimi Şama göndərərkən buyurmuşdur: “...Səninlə vuruşanla vuruş. Ordunu səhər çağı və axşam sərinliyində hərəkətə gətir. Günorta dinclik ver. Onları rahat apar. Gecənin ilk çağlarında yürüş etmə, çünki Allah o vaxtı istirahət və dinclik çağı yaratmışdır, yerimək üçün təqdir etməmişdir. O vaxt bədəninə dinclik ver, miniklərinin yüklərini düşür. Durub dincəldikdən sonra dan yeri söküləndə Allahın bərəkəti, lütfü ilə hərəkət et.
Düşmənlə qarşılaşanda əsgərlərin arasında dayan. Savaş atəşini qızışdırmaq istəyən adam kimi onlara yaxınlaşma. Hər şeydən qorxan adam kimi də uzaqlaşma. Əmrim sənə çatana qədər gözlə.
Onları doğru yola dəvət edib, üzvlərini qəbul etməyə cəhd göstərmədən onlarla savaşa girmə...”.
XX əsrin ən böyük siyasi xadimlərindən biri, ABŞ-ın sabiq prezidenti Con Kennedi haqlı olaraq göstərirdi ki, dövlətin nüfuzu iki şeylə ölçülür: kosmik raketləri və Olimpiya qızıl medalları ilə.
Bütün tarix boyu bəşəriyyətə böyük mədəniyyət bəxş edən, böyük fütuhatlar yaratmış türklər barədə məşhur fransız şairi və siyasi xadimi Alfon Lamert haqlı olaraq buyururdu ki, insanlığa şərəf gətirən türk xalqına düşmən olmaq, elə insanlığa düşmən olmaq deməkdir. “Türk budur: ildırımdır, qasırğadır, dünyanı aydınladan günəşdir” deyən dünyada ikinci yüzminilliyin ən böyük adamı dahi Atatürk türkün kim və nəyə qadir olduğunu bu baxımdan hamımızdan daha yaxşı sezmişdir. Uzun əsrlər fiziki və əqli qüdrəti ilə dünyaya ağalıq etmiş bu xalqın sələflərinin hərbi şücaəti və müzəffər yürüşləri tarixin yaddaşından heç vaxt silinməyəcək. Türkün yenilməz ozanlarından biri Zülalinin (XX əsr) dediyi sözlər də bunun təcəssümü kimi səslənir:
Türk oğluyuq ərlərik,
Kimsəyə baş əymərik.
Bir daha suyumuzu
Düşmənlərə vermərik.
Son zamanlar yüksək dövlət tribunalarından dönə-dönə nəinki Qarabağımızı, vaxtilə işğal olunmuş Zəngəzurumuzu, Vedibasarımızı, Dərələyəzimizi, Göyçəmizi, İrəvanımızı qaytarmalıyıq, deyən ölkəmizin Prezidentinin gur səsi hamımızda bir daha inam oyadır.
Çox böyük uğurlarla yola saldığımız “Avropa Oyunlarından sonra ölkəmiz daha bir mötəbər tədbirə — “İslam Həmrəyliyi Oyunları”na ev sahibliyi edəcək. Artıq dünyada həm də idman ölkəsi kimi tanınan vətənimizin bu məsuliyyətli və şərəfli tədbiri ləyaqətlə başa vuracağına çox əminik. Tanrı türkü qorusun!

Mobil Aslanlı Huntürk,
pedaqoji elmlər doktoru.

UNEC-in İctimaiyyətlə Əlaqələr Şöbəsinin məlumatında bildirilir ki, UNEC-in Elmi Şurasının növbəti iclası keçirilib.

İclasda Elm və İnnovasiya Mərkəzinin direktoru, professor Sakit Yaqubov UNEC-in 2016-cı tədris ili üzrə elmi fəaliyyəti barədə məruzə edib. Bildirib ki, UNEC alimləri hesabat dövründə dünya xidmətlər bazarının öyrənilməsinin nəzəri-metodoloji bazasını araşdırıb, beynəlxalq ticarətdə xidmətlərin müxtəlif təsnifat sistemlərini müqayisə ediblər.

Tələbələrlə iş üzrə prorektor, dosent Səa

dət Qəndilova UNEC-də tələbələrlə aparılan işlər haqqında məlumat verib. Tələbə təşkilatlarının fəaliyyətindən, UNEC tələbələrinin təşəbbüsü ilə həyata keçirilən uğurlu layihələrdən, bilik yarışlarından bəhs edib.

Rektor, professor Ədalət Muradov tələbələrin elmi fəaliyyəti və sosiallaşması istiqamətində səylərin artırılmasının önəmini vurğulayıb. Tələbələrin stimullaşdırılması məqsədilə elmi fəaliyyəti ilə fərqlənənlərin yekun dövlət attestasiyasından azad ediləcəyini bildirib. Bu qaydalar elmi fəaliyyətin populyarlaşdırılmasına yönələn “I UNEC Science Slam” müsabiqəsinin qaliblərinə də şamil ediləcək. Yeni tədris ilindən etibarən UNEC-də kurs işləri də ləğv olunacaq.

Şurada Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə Yevlaxda keçirilən qeyri-neft ixracatçılarının respublika müşavirəsindən irəli gələn məsələlərə diqqət çəkilərək bildirilib ki, ölkə başçısının qarşımıza qoyduğu hədəflərə və ixracyönümlü müəssisələrin sahibkarlarına universitet səviyyəsində dəstək göstərilməsi üçün yeni ixtisasların yaradılması zərurəti ortaya çıxıb. Bu məqsədlə UNEC-də Beynəlxalq ticarət və logistika ixtisasının açılmasına qərar verildiyi vurğulanıb.

UNEC-də “Digital Marketinq Mərkəzi”nin də fəaliyyətə başlayacağı bildirilib. İxracatçılara dəstək məqsədi ilə yaradılan mərkəz ölkənin digital marketinq bazarı barədə dövri hesabatlar hazırlayacaq, xarici bazarları araşdıracaq və sifarişlər əsasında diaqnostikalar aparacaq. Eyni zamanda, “İxracatçılara Dəstək Mərkəzi”nin yaradılmasına dair qərar verilib.

Yeni tədris ilindən UNEC-ə qəbul həm DİM-in keçirdiyi qəbul imtahanları, həm də beynəlxalq SAT imtahanı əsasında aparılacaq.

UNEC-də Multikulturalizm Mərkəzi yaradılacaq. Mərkəzdə UNEC professorları və tələbələri bir araya gələrək, milli-mənəvi dəyərlərimizin öyrənilməsi, təşviq edilməsi istiqamətində faydalı layihələr həyata keçirəcəklər.

Elmi Şurada həmçinin keyfiyyətin idarəetmə sistemi haqqında qaydalar, metodiki vəsaitlərin antiplagiat proqramından keçirilməsi, o cümlədən Beynəlxalq Əməkdaşlıq Departamentinin yeni strukturu və əsasnaməsi təsdiqlənib. Departamentə mayın sonuna qədər Moskva və Kiyev şəhərlərində UNEC-in ofislərinin açılması barədə tapşırıq verilib. UNEC ofislərinin yaradılmasında məqsəd bu ölkədə yaşayan həmvətənlərimizin övladlarına İqtisad Universitetində təhsil almağı daha da əlçatan etməkdir.

 

Ülvi QARAYEV,

“Respublika”.

Bazar, 30 Aprel 2017 06:49

KİTABIN GÖZƏLLİYİ

Gözəllik insan həyatında mühüm rol oynayaraq obyektiv aləmin bütün təzahürlərini, təbiət və cəmiyyət hadisələrini, əmək, ictimai münasibətlər və incəsənət sahələrini özündə ehtiva edir. Təsadüfi deyil ki, insanlar daim gözəlliyə can atırlar. Çünki o insanlara sevinc bəxş edir, həzz verir, fərəh gətirir. Məhz buna görə də elm adamları, müdrik insanlar gözəlliyə heç vaxt biganə qalmamışlar. Gözəllik elə bir anlayışdır ki, dilə gələn ilk anda təbiət, səma, insan gözəllikləri yada düşür. Kitabın gözəlliyi bunlarla müqayisədə az yada düşür. Etiraf etməliyik ki, kitabın gözəlliyinin elmi mahiyyəti barədə çap olunan materiallar demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Bu baxımdan müstəqil Azərbaycanda ilk poliqrafçı alim Şəddat Cəfərovun yenicə çapdan çıxmış “Kitab gözəlliyi”nin elmi mahiyyəti” əsəri təqdirəlayiqdir.
Şəddat Cəfərov hələ 1967-ci ildə Azərbaycanın ən iri kitab mətbəəsinin baş mühəndisi kimi fəaliyyət göstərərkən rus dilində “Bakinskiy Raboçiy” qəzetində (22 fevral 1967-ci il) “Gözəlliyi yaratmaq borcumuzdur” (“Obəzannostğ tvoritğ krasatou”) başlığı altında oxucuların marağına səbəb olan dərin məzmunlu bir məqalə ilə çıxış etmişdir. Kitab gözəlliyinin yaranmasından bəhs edən məqalənin məzmunu indi də aktuallığını saxladığına görə onu yenidən geniş oxucu auditoriyasına təqdim etməyi məqsədəuyğun sayırıq.
Müəllif haqlı olaraq qeyd edir ki, klassik musiqini hər kəs başa düşmədiyi kimi kitabın gözəlliyini də hər adam görə bilmir. Doğrudan da kitabın gözəlliyi dəyərləndirilərkən çox vaxt mahiyyəti bilinməyən müxtəlif rənglər adamın gözünü qamaşdırır. Kitabın həqiqi gözəlliyini şərtləndirən cəhətlərin elmi mahiyyəti barədə kitabda sistemli təhlil verilmişdir. Bura daxildir:
lKitabın gözəlliyinin əsasını təşkil edən bütün elementlərin bir-birinə mütənasib olması;
lKitabın ölçüsünün və şriftlərin düzgün seçilməsi, yığım prosesinin düzgün aparılması, mətnin ölçüsü, kötükdəki titulun düzgün seçilməsi, kağızın rəngi və s. əlamətləri.
Qloballaşma şəraitində, dünyada bütün sahələr üzrə baş verən inteqrasiya kitab nəşriyyat-poliqrafiya müəssisələrinin texnoloji cəhətdən inkişafına da öz təsirini göstərmişdir. Buna baxmayaraq kitabın gözəlliyinə diqqət daim artırılmalıdır. Müəllif kitabın gözəlliyini qoruyub saxlamaq üçün zəruri məsələlərin gözlənilməsini vacib sayır. Burada kitablardan faydalanmasına görə istifadəsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müəllif son zamanlar süni və zahiri gözəlliyə üstünlük verilən kitablar haqqında çox dəyərli münasibətini belə ifadə edir:
“Kitabın dizayneri şəxsi maraqlardan yan keçməlidir. O, ilk növbədə ədəbiyyatı dərk etməli və onun əhəmiyyətini düzgün qiymətləndirməlidir. Bu məqsədlə dizayner ağa yox, mətnin nökəridir. Əks təqdirdə onların hazırladıqları layihələr kitaba hörmətsizlik yaradır. Bu doğrudan da belədir. Hər cür gözəl tərtib olunmuş, elmin müxtəlif sahələri üzrə çap olunan kitabların pərəstişkarı kimi oxucu kitab standartlara uyğun olmayanda narahatlıq keçirmiş olur.
Kitabda təsbit olunan “Mətbəədə yaranan gözəllik”—başlığı altında müəllifin problem ilə əlaqədar verdiyi elmi şərh son dərəcə aktuallıq kəsb edir. O, qeyd edir ki, gözəllik mətbəədə emal prosesi zamanı sənətkarın peşəkarlığından aslıdır. Kitabın yığılmasını şərtləndirən hərflərin ölçüləri, həddindən artıq uzun sətirli yığım, hərfin quruluşunun qorunması, kompüterin imkanlarından düzgün istifadə, şriftlərin seçilməsində ustalıq, abzasda olan boşluqların ölçüsünün təlimata müvafiqliyi ənənə və müasirliyin əlaqələndirilməsi kimi dəyərlərin gözlənilməsi ziddiyyətlərin aradan qaldırılması üzrə hərəkətverici qüvvələrin tətbiqi imkanları barədə müddəalar diqqəti cəlb edir. Eyni fikrləri “Kitabda illüstrasiyanın yerləşdirilməsi”, “Kitabın şəxsi vəsiqəsi”, “Səhifənin mətn ölçüsünün sorğu elementləri”, “Kitab səhifəsinin bəzədilməsi”, “Kitabın titul səhifəsi və onun tərtibi”, “Kitabın gözəlliyinə kağız növünün təsiri” və başqa bölmələr barədə də söyləmək olar.
Qeyd olunan cəhətlərlə yanaşı, müəllif ilk dəfə olaraq kitab gözəlliyini səciyyələndirən obyektiv, sistemli və əsaslandırılmış biliklərin qazanılmasına təminat verən dərslik kimi təqdim oluna bilən tədris materialı tərtib etmişdir. Kitabın məzmununu əks etdirən mündəricatda təsbit olunan mövzuları nəzərdən keçirməklə fikrimizi əsaslandıra bilərik.
Çoxşaxəli kitab gözəlliklərini bütövlükdə tədqiqat obyekti kimi araşdırdığı əsərində ərsəyə gətirən müəllif yazar, redaktorlar və poliqrafiya mütəxəssislərinin birgə əməyinin məhsulu kimi qəbul edir. Müəllif kitabı yaradanların hər birinin kitab gözəlliklərinə olan təsirini dəqiqləşdirib, bu gözəllikləri yaradan səbəbləri araşdıraraq onların həlli yollarını göstərir. Ş.Cəfərov bununla yanaşı kitab gözəlliklərinin təsnifatını verərək onların kitaba olan təsirini göstərir. Bununla da müəllif təkcə kitab gözəllikləri sahəsində deyil, həm də poliqrafiya texnologiyası, kadr hazırlığı və başqa sahələrdə də gələcək tədqiqatlara zəmin yaradan sanballı tədqiqat əsərlərin yarana biləcəyini diqqətə çatdırır. Tədqiqatçılar gələcəkdə öz əsərlərində bütövlükdə nəşriyyat-poliqrafiya sahəsinin inkişafı və bu sahədə görülən işlərin kitab gözəlliklərinə təsir edən real elmi araşdırmaları ortaya qoyacaqlar. Qeyri-neft sektorunun inkişafı ilə bağlı Dövlət Proqramından irəli gələn məsələlərin və işsizlik probleminin həllinə kömək məqsədilə də nəşrin müəyyən rolu olacaqdır. Kitabda toxunulan məsələlərin həyata keçirilməsi respublikada elmi-texniki tərəqqinin sürətlənməsinə əhəmiyyətli töhfə verərək çap olunacaq kitabların keyfiyyətinin yüksəlməsinə şərait yaradacaqdır. Kitab gözəlliyi sahəsində çalışan çoxsaylı yaradıcı şəxslərin əməyinin dəyərləndirildiyi bu kitab gələcək də tədqiqatçılar üçün zəngin material daşıyıcısı sayıla biləcək qədər etibarlı elmi-təcrübi mənbə, ali təhsil ocaqlarında tələbələrin ixtisas səviyyəsini yüksəltməyə yönələcək dərslik kimi xüsusi dəyər kəsb edəcəkdir.
Kitabın gözəlliyini təşkil edən zəruri amillər haqqında nəzəri və praktik materialları özündə cəmləşdirən bu əsər bütövlükdə mənəvi dəyərimiz və mədəniyyətimizin tərkib hissəsi olub qlobal səciyyə daşıyır. Min illər boyu kitabın gözəlliyinin yaradılmasında qazanılan təcrübənin qorunub saxlanılmasına, onun elmi mahiyyətinin aydınlaşdırılmasına xidmət edən bu kitab konkret ixtisas sahəsində çalışanlarla yanaşı, eyni zamanda şəxsiyyətin formalaşmasında müəyyən təsir imkanlarına malik olan, mədəniyyətimizin inkişafına töhfə verəcək mənəvi xəzinədir. Müəllif kütləvi oxucular üçün əhəmiyyətli olan gözəllikləri özündə ehtiva edən kitaba olan münasibətin qorunub saxlanılmasının elmi mahiyyətini sadə formada geniş oxuculara çatdırmaqla bir daha bu sahədə səriştə və peşəkarlıq nümayiş etdirməyə müvəffəq olmuşdur.

Şahrza Ağayev,
pedaqogika üzrə fəlsəfə
doktoru.

1 -dən səhifə 1175